Oʻzbekistonda GovTech: davlat sektori uchun tizimlar qanday ishlab chiqiladi

Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston davlat sektori jiddiy raqamlashtirishdan oʻtdi: yagona interaktiv davlat xizmatlari portali, idoralararo maʼlumot almashinuvi, elektron hujjat aylanishi, tarmoq axborot tizimlari. Har bir bunday loyiha ortida pudratchi turadi va u oddiy tijorat ishlab chiqishida uchramaydigan talablar toʻplamiga javob berishi kerak. GovTech — bu shunchaki «vazirlik uchun sayt» emas, balki xavfsizlik, ishonchlilik, maʼlumotlarni saqlash va xarid jarayonining huquqiy tozaligi boʻyicha talablar qoʻyiladigan tizimdir.

Ushbu maqolada GovTech loyihalari xususiy biznesdan nimasi bilan farq qilishini va Oʻzbekistonda davlat sektori bilan ishlamoqchi boʻlgan jamoa nimaga eʼtibor berishi kerakligini koʻrib chiqamiz.

Davlat sektori talablari tijoratdan nimasi bilan farq qiladi

Asosiy farq — ustuvorliklarda. Tijorat loyihasida odatda bozorga tez chiqish va narx birinchi oʻrinda turadi. Davlat sektorida esa oldinda bashoratlanuvchanlik, kuzatuvchanlik va meʼyoriy hujjatlarga muvofiqlik turadi. Buyurtmachi «yoʻl-yoʻlakay qayta kelisha olmaydi»: ish hajmi texnik topshiriq va shartnomada qatʼiy belgilangan, har qanday ogʻish esa hujjatlarni rasmiy oʻzgartirishni talab qiladi.

Amalda bu bir nechta narsani anglatadi:

• batafsil texnik topshiriq rasmiyatchilik emas, balki keyinchalik ish qabul qilinadigan huquqiy hujjatga aylanadi;
• qabul qilish bosqichma-bosqich, dalolatnomalar va sinov bayonnomalari bilan boradi;
• hujjatlashtirishga talablar yuqori — nafaqat foydalanuvchi qoʻllanmalari, balki ekspluatatsion va loyiha hujjatlari ham kerak;
• fuqarolar maʼlumotlari va idoraviy axborot himoya hamda mamlakat ichida saqlash talablariga tushadi;
• davlat platformalari bilan integratsiya ixtiyoriy API orqali emas, tasdiqlangan idoralararo almashinuv shlyuzlari orqali amalga oshiriladi.

Tenderlar va xaridlar qanday tashkil etilgan

Oʻzbekistonda davlat xaridlari elektron tizim orqali oʻtadi — maxsus maydonchalarda eʼlon qilinadi va ularda ishtirok rasmiylashtirilgan. Pudratchi malakasini tasdiqlashi kerak: shunga oʻxshash loyihalar tajribasi, mutaxassislar shtati, tizim turiga qarab baʼzan sertifikat va litsenziyalar (ayniqsa shaxsiy maʼlumotlar yoki kritik axborot infratuzilmasi bilan ishlanganda).

Tenderga chiqayotgan jamoa uchun muhim nuqtalar:

• narx yagona mezon emas — koʻp xaridlarda omillar majmuasi baholanadi: malaka, muddatlar, texnik taklif;
• davlat shartnomalarida muddatlar qatʼiy, kechikish uchun jarimalar real va shartnomada koʻzda tutilgan;
• savdoda pasaytirilgan narx ijro bosqichida pul tanqisligiga aylanadi — gʻalaba uchun demping muntazam ravishda loyiha barbod boʻlishi bilan tugaydi;
• gʻalabadan keyin ish tarkibini qoʻshimcha kelishuvsiz oʻzgartirib boʻlmaydi, shuning uchun mehnat sigʻimini ariza berishdan oldin halol baholash kerak.

Importga bogʻliqlikni kamaytirish va lokalizatsiya

Oʻzbekistonda texnologik suverenitet tendensiyasi kuchaymoqda. Davlat tizimlari uchun bu bitta xorijiy vendorga kritik bogʻliqlik yaratmaydigan va maʼlumotlarni mamlakat ichida saqlash talablarini buzmaydigan yechimlarni afzal koʻrishni anglatadi. Arxitektura darajasida bu aniq muhandislik qarorlariga aylanadi.

Amalda Oʻzbekistonda GovTech uchun oqilona asos — bu ochiq va sinovdan oʻtgan texnologiyalar birikmasi: proprietar MBBTlar oʻrniga PostgreSQL, Linux serverlar, koʻchirilishi uchun konteynerlashtirish (Docker/Kubernetes), mamlakat hududidagi data-markazlarda joylashtirish. Bunday steck sanksiya va litsenziya xavflarini bartaraf etadi va ayni paytda jahon mейnstrimi doirasida qoladi — mutaxassis topish va tizimni yillar davomida qoʻllab-quvvatlash real.

Importga bogʻliqlikni kamaytirishni oʻz-oʻzini izolatsiya bilan adashtirmaslik muhim. Maqsad hamma narsani noldan yozish emas, balki davlatda maʼlumotlar ustidan nazorat qolishi va tashqi yetkazib beruvchi tufayli yagona buzilish nuqtasi boʻlmasligidir.

Uzluksizlik va ekspluatatsiya

Fuqarolar va idoralar foydalanadigan davlat tizimi «bir-ikki soat yotib» qola olmaydi. Agar davlat xizmatlari portali ishlamasa, bu yoʻqotilgan daromad emas, balki minglab odamlarning toʻxtab qolgan jarayonlaridir. Shuning uchun bu yerda ishonchlilik talablari koʻp tijorat loyihalariga qaraganda qatʼiyroq.

Biz bunday loyihalarga kiritadigan asosiy muhandislik toʻplami:

• ilova darajasidagi zaxiralash — balansirovchik ortida xizmatlarning bir nechta nusxasi, yagona buzilish nuqtasisiz;
• maʼlumotlar bazasining replikatsiyasi va muntazam tekshiriladigan zaxira nusxalari, ishlangan tiklash protsedurasi bilan (hech qachon tiklab koʻrilmagan zaxira zaxira hisoblanmaydi);
• monitoring va ogohlantirish — tizim muammo haqida foydalanuvchidan oldin xabar berishi kerak;
• cho‘qqi yuklamalar uchun gorizontal masshtablash — davlat xizmatlarida cho‘qqilar bashoratli: deklaratsiya muddatlari, arizalar qabuli tugashi, yozilish boshlanishi;
• muhitlarni aniq ajratish (ishlab chiqish, sinov, ishlab chiqarish) va nazorat qilinadigan chiqarish jarayoni.

Xavfsizlik va maʼlumotlar bilan ishlash

Davlat tizimlari hujumlar uchun ustuvor nishon, fuqarolar maʼlumotlari esa alohida himoya rejimini talab qiladi. Bunday loyihalarda xavfsizlik arxitekturadan boshlab kiritiladi, topshirish oldidan ulanmaydi. Bu — rollar boʻyicha kirishni chegaralash, sezgir maʼlumotlarni shifrlash, foydalanuvchi harakatlarini jurnallash (kim, qachon va nimani oʻzgartirgan), tipik veb-zaifliklardan himoya va muntazam tekshiruvlar. Kritik tizimlar uchun attestatsiya va kirib borish testlari boʻyicha talablar qoʻshiladi.